Skip to main content

hindi-sls

p { font-size:14px_!important; text-align:justify; line-height:_19px; margin-bottom:_10px_!important; }

► _विद्यार्थियों_का_अभिविन्यास_एवं_दिशा_निर्देश

जैविक_विज्ञान_विद्यालय_(एसएलएस)_की_स्थापना_१९७०_में_प्रोफेसर_एम_एस_स्वामीनाथन_की_अध्यक्षता_में_बने_समूह_द्वारा_बनायी_गयी_रिपोर्ट_के_आधार_पर_की_गयी_थी।_यह_विद्यालय_आज_देश_के_अनूठी_संस्थाओं_में_से_एक_है_जहां_जैविक_विज्ञान_के_बहुमुखी_क्षेत्रों_एवं_अंतर्विषयक_शिक्षण_एवं_शोध_ने_अपनी_स्थायी_जड़ें_बिछा_ली_हैं।_इस_विद्यालय_की_खासियत_इस_बात_में_निहित_है_कि_विद्यालय_की_फैकल्टी_के_अंदर_नवीनतम_जैव_विज्ञान_के_करीब_हर_क्षेत्र_का_प्रतिनिधित्व_करने_वाले_विशेषज्ञ_एवं_कार्यशील_शोधकर्ता_मौजूद_हैं।_अपनी_सम्पूर्णता_में_जैविक_विज्ञान_हमारे_शोध_कार्यक्रमों_के_काफी_बड़े_हिस्से_का_प्रतिनिधित्व_करते_हैं।

विद्यालय_का_मानना_है_कि_स्नातकोत्तर_शिक्षण_को_प्रभावी_बनाने_के_लिए_ऐसे_शिक्षकों_द्वारा_शिक्षण_करवाया_जाना_चाहिए_जो_अपनी_महारत_के_क्षेत्र_में_शोध_कार्यों_में_लिप्त_हों।_विद्यालय_ने_एक_शिक्षण_कार्यक्रम_विकसित_किया_है_जो_हर_जीवन_प्रणाली_की_आणविक_एवं_सेलुलर_क्रियाविधि_के_समरूपता_सिद्धांत_पर_ध्यान_केंद्रित_करता_है।_विद्यालय_ने_भौतिक_विज्ञान_एवं_जैविक_विज्ञान_को_एकरूप_करने_के_भी_काफी_प्रयास_किये_हैं।

एसएलएस_में_भौतिक_विज्ञान_के_विद्यार्थियों_को_जैविक_विज्ञान_में_दाखिला_दिया_जाता_है।_जैविक_विज्ञान_के_उपचारात्मक_कोर्स_भौतिक_विज्ञान_के_विद्यार्थियों_से_तथा_जैविक_विज्ञान_के_विद्यार्थियों_को_भौतिक_विज्ञान_एवं_गणित_के_पाठ_पढ़ाए_जाते_हैं।_करीब_५०_सीटों_के_लिए_विद्यालय_हर_साल_एमएससी_एवं_एमफिल/पीएचडी_कार्यक्रम_प्रदान_करते_हैं।_सारे_भारत_में_लिखित_परीक्षा_एवं_साक्षात्कार_के_माध्यम_से_चुनाव_किये_जाते_हैं।_इस_विद्यालय_को_यूजीसी_-_कोसिस्ट_तथा_डीएसए_ख़ास_सहायता_कार्यक्रम_के_अन्तर्गत_मान्यता_मिली_हुई_है।_इसके_अलावा,_यूजीसी_विज्ञान_के_एमफिल/पीएचडी_विद्यार्थियों_को,_जो_जेएनयु_की_राष्ट्रीय_प्रवेश_परीक्षा_में_उत्तीर्ण_हुए_हैं,_जेआरएफ/एसआरएफ_फ़ेलोशिप_प्रदान_करता_है।

शोध_एवं_गतिविधियां

गुणवत्ता_युक्त_शिक्षण_के_लिए_शोध_की_जारी_गतिविधियों_की_आवश्यकता_होती_है_जिसके_लिए_काफी_मात्रा_में_आर्थिक_सहायता_की_ज़रुरत_होती_है।_वैसे_तो_जैविक_विज्ञान_का_उच्च_गुणवत्ता_का_प्रशिक्षण_प्रदान_करना_हमारा_राष्ट्रीय_अनुदेश_है,_अपनी_कुछ_बाध्यताओं_की_वजह_से_विश्वविद्यालय_प्रणाली_शोध_कार्यक्रमों_को_थोड़ी_सी_अंदरूनी_सहायता_प्रदान_करती_है।

एसएलएस_शोध_परियोजनाओं_के_रूप_में_राष्ट्रीय_एवं_अंतरराष्ट्रीय_एजेंसियों_के_माध्यम_से_शोध_राशि_लाने_के_मामले_में_काफी_भाग्यशाली_है।

राष्ट्रीय_आर्थिक_सहायता_एजेंसियां_जैसे_बायो_टेक्नोलॉजी_विभाग,_कौंसिल_ऑफ़_साइंटिफिक_एंड_इंडस्ट्रियल_रिसर्च,_इंडियन_कौंसिल_फॉर_एग्रीकल्चरल_रिसर्च,_इंडियन_कौंसिल_फॉर_मेडिकल_रिसर्च,_डिपार्टमेंट_ऑफ़_साइंस_एंड_टेक्नोलॉजी,_डिफेन्स_एंड_आर्डिनेंस_डिपार्टमेंट,_डिपार्टमेंट_ऑफ़_एटॉमिक_एनर्जी,_डाड_आदि,_एवं_अंतर्राष्ट्रीय_एजेंसियां_जैसे_डब्लूएचओ,_युएसडीए,_यूरोपियन_कमीशन,_जर्मन_इंडो_-_फ्रेंच,_इंडो_-_युएस_एवं_अन्य_एजेंसियां_भी_इस_विद्यालय_द्वारा_किये_जाने_वाले_शोध_को_प्रोत्साहित_करती_हैं_।.

विद्यालय_ने_कई_शोध_अनुदानों_से_शोध_कार्यों_के_लिए_करीब_१७_करोड़_की_कुल_राशि_अर्जित_की_है_।_एसएलएस_की_फैकल्टी_द्वारा_शोध_परियोजनाओं_के_लिए_प्राप्त_की_गयी_आर्थिक_सहायता_के_बिना_हमारे_लिए_हमारे_शोध_प्रशिक्षण_कार्यक्रमों_को_जारी_रख_पाना_असंभव_साबित_होता_।

शोध_परियोजनाएं_ना_सिर्फ_फैकल्टी_के_सदस्यों_को_अपने_शोध_कार्यक्रमों_को_जारी_रखने_में_सहायता_करती_हैं,_बल्कि_विद्यार्थियों_को_भी_अपनी_एमफिल_एवं_पीएचडी_की_थीसिस_के_लिए_चुनौतीपूर्ण_एवं_नवीनतम_शोध_विषय_चुनने_के_लिए_प्रोत्साहित_करती_है_।.

एसएलएस_में_प्रशिक्षित_विद्यार्थियों_की_मांग_काफी_ज़्यादा_है_।एसएलएस_से_पीएचडी_की_डिग्री_प्राप्त_करने_वाले_करीब_हर_विद्यार्थी_को_(अब_तक_करीब_२८५)_विदेशों_में_डॉक्टरी_के_बाद_काम_करने_का_मौक़ा_मिलता_है,_एवं_इनमें_से_कई_विद्यार्थी_देश_में_काम_करने_के_लिए_वापस_आते_हैं

विद्यालय_की_फैकल्टी_एवं_विद्यार्थियों_के_कार्य_नियमित_रूप_से_प्रतिष्ठित_राष्ट्रीय_एवं_अंतर्राष्ट्रीय_पत्र_पत्रिकाओं_में_प्रकाशित_होते_रहते_हैं_।_आज_तक,_एसएलएस_के_नाम_से_२०००_से_भी_ज़्यादा_शोध_पत्र_प्रकाशित_हुए_हैं

एसएलएस_की_फैकल्टी_में_तीन_भटनागर_पुरस्कार_से_सम्मानित,_चार_इंडियन_नेशनल_साइंस_अकादमी_के_फेलो,_चार_इंडियन_अकादमी_ऑफ़_साइंसेज_के_फेलो_और_छः_नेशनल_अकादमी_ऑफ़_साइंसेज_के_फेलो_शामिल_हैं_।_भारत_की_ओर_से_पहला_अंतर्राष्ट्रीय_पेटेंट_(एएमएआई)_एसएलएस_द्वारा_ही_प्राप्त_किया_गया_था_। ऐसे_कई_और_पेटेंट्स_भी_संभावित_हैं,_जिनमें_ट्यूबरक्लोसिस_के_एंटीजन्स_की_पहचान_करने_का_काफी_संवेदनशील_इम्यूनोडायग्नोस्टिक_तरीका_शामिल_है_।

सह्कार्यिता

क्योंकि_एसएलएस_के_पास_ऐसी_फैकल्टी_है,_जिनको_नवीनतम_जैव_विज्ञान_के_हर_मुख्य_क्षेत्र_की_विशेषज्ञता_हासिल_है,_अतः_विद्यालय_की_फैकल्टी_को_अन्य_विश्वविएसएलएस_की_फैकल्टी_में_तीन_भटनागर_पुरस्कार_से_सम्मानित,_चार_इंडियन_नेशनल_साइंस_अकादमी_के_फेलो,_चार_इंडियन_अकादमी_ऑफ़_साइंसेज_के_फेलो_और_छः_नेशनल_अकादमी_ऑफ़_साइंसेज_के_फेलो_शामिल_हैं_।_भारत_की_ओर_से_पहला_अंतर्राष्ट्रीय_पेटेंट_(एएमएआई)_एसएलएस_द्वारा_ही_प्राप्त_किया_गया_था_। ऐसे_कई_और_पेटेंट्स_भी_संभावित_हैं,_जिनमें_ट्यूबरक्लोसिस_के_एंटीजन्स_की_पहचान_करने_का_काफी_संवेदनशील_इम्यूनोडायग्नोस्टिक_तरीका_शामिल_है_।द्यालयों_में_भी_शिक्षण_करने_के_लिए_बुलाया_जाता_है

विद्यालय_ने_अन्य_विश्वविद्यालयों_में_शिक्षण_कार्यक्रमों_के_विकास_एवं_रिफ्रेशर_कोर्सों_के_आयोजन_के_लिए_सहायता_भी_प्रदान_की_है

विद्यालय_की_फैकल्टी_यूनिवर्सिटी_ग्रांट्स_कमीशन/कौंसिल_ऑफ़_साइंटिफिक_एंड_इंडस्ट्रियल_रिसर्च_(सीएसआईआर),_आरए,_जेआरएफ_एवं_पूल_अफसरों_के_लिए_नेशनल_टेस्टिंग_फॉर_नेट_एग्जामिनेशन्स/रिसर्च_फ़ेलोशिप्स_में_भी_महत्वपूर्ण_भूमिका_अदा_करती_है

हमारे_फैकल्टी_के_सदस्य_कई_तरह_की_राष्ट्रीय_समितियों_एवं_टास्क_फ़ोर्स_के_लिए_भी_कार्य_करते_हैं_।_एसएलएस_के_दो_फैकल्टी_सदस्य_(प्रोफेसर_पी।_एन_श्रीवास्तव_एवं_प्रोफेसर_असीस_दत्ता)_विश्वविद्यालय_के_उप_कुलाधिपति_के_पद_पर_मौजूद_हैं_एवं_एक_ने_(प्रोफेसर_पी।_एन_श्रीवास्तव)_इंडियन_नेशनल_साइंस_कांग्रेस_के_अध्यक्ष_के_रूप_में_भी_कार्य_किया_है_।यह_विद्यालय_सरकारी_एजेंसियों_जैसे_यूनिवर्सिटी_ग्रांट्स_कमीशन,_डिपार्टमेंट_ऑफ़_बायो_टेक्नोलॉजी,_डिपार्टमेंट_ऑफ़_साइंस_एंड_टेक्नोलॉजी,_इंडियन_कौंसिल_फॉर_एग्रीकल्चरल_रिसर्च,_इंडियन_कौंसिल_फॉर_मेडिकल_रिसर्च,_सीएसआईआर,_यूनियन_पब्लिक_सर्विस_कमीशन_(युपीएससी),_नेशनल_कौंसिल_फॉर_एजुकेशनल_रिसर्च_एंड_ट्रेनिंग_(एनसीइआरटी)_एवं_अन्य_के_लिए_विशेषज्ञों_के_दल_की_भी_व्यवस्था_करता_है

फैकल्टी_के_कुछ_सदस्यों_ने_योजना_आयोग,_स्वास्थ्य,_शिक्षा_एवं_बायोटेक्नोलॉजी_के_कार्यकारी_समूह_में_कार्य_किया_है_एवं_राज्य_कौंसिल_के_सदस्य_भी_रहे_हैं_।यह_विद्यालय_अन्य_राज्य_विश्वविद्यालयों_के_विद्यार्थियों,_शिक्षकों_एवं_शोधकर्ताओं_को_सीआईएफ_की_सुविधा_प्रयोग_करने_का_मौक़ा_देकर_उन्हें_शोध_के_लिए_सहायता_प्रदान_करता_है_।_अतः_यह_विद्यालय_भारत_की_मुख्य_वैज्ञानिक_एवं_शैक्षणिक_गतिविधियों_के_मुख्य_स्त्रोत_के_रूप_में_काम_करता_है_और_राष्ट्र_के_लिए_कार्य_जारी_रखने_को_लेकर_दृढ़_प्रतिज्ञ_है

विद्यालय_का_देश_के_अन्य_विश्वविद्यालयों_जैसे_न्यूक्लियर_साइंस_सेण्टर_(एनएससी),_नेशनल_इंस्टिट्यूट_ऑफ़_इम्युनोलोजी_(एनआईआई),_आल_इंडिया_इंस्टिट्यूट_ऑफ़_मेडिकल_साइंसेज_(एम्स),_सेंटर_फॉर_सेलुलर_एंड_मॉलिक्यूलर_बायोलॉजी,_टाटा_इंस्टिट्यूट_फॉर_फंडामेंटल_रिसर्च_(टीआईएफआर),_इंस्टिट्यूट_फॉर_न्यूक्लियर_मेडिसिन_एंड_एप्लाइड_साइंसेज_(इनमास),_भाभा_एटॉमिक_रिसर्च_सेंटर_(बार्क),_इंटरनेशनल_सेंटर_फॉर_जेनेटिक_इंजीनियरिंग_एंड_बायोटेक्नोलॉजी_(आईसीजीइबी)_एवं_अन्य_विश्वविद्यालयों_के_साथ_शोध_आधारित_जुड़ाव_है_।_यह_विद्यालय_सीसीएमबी,_हैदराबाद_एवं_एनआईआई,_नयी_दिल्ली_के_लिए_नोडल_सम्बद्ध_केंद्र_भी_है_।_फैकल्टी_के_ज़्यादातर_सदस्यों_के_जर्मनी,_फ्रांस,_रूस,_पोलैंड,_अमेरिका,_इजराइल_के_विश्वविद्यालयों_एवं_अन्य_कई_राष्ट्रीय_एवं_अंतर्राष्ट्रीय_संस्थाओं_के_साथ_सह्कार्यिता_कार्य_चल_रहे_हैं_।.