Skip to main content

स्कूल ऑफ इंटरनेशनल स्टडीज

 _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _  _

अंतरराष्ट्रीय_अध्ययन_संस्थान अंतरराष्ट्रीय_अध्ययन_संस्थान_विश्वविद्यालय_का_सबसे_पुराना_स्कूल_है।_इसकी_स्थापना_वर्ष_1955_में_हुई_थी।_अपनी_स्थापना_के_बाद_से_पिछले_छियालीस_वर्षों_के_दौरान,_संस्थान_ने_अंतरराष्ट्रीय_संबंधों_और_‘क्षेत्र-अध्ययन’_के_अध्ययन_के_लिए_स्वयं_को_देश_के_प्रमुख_संस्थानों_के_रूप_में_स्थापित_किया_है।_

संस्थान_ने_भारत_में_अकादमिक_अनुशासन_के_रूप_में_अंतरराष्ट्रीय_संबंधों_के_अध्ययन_को_बढ़ावा_देने_और_अंतर-विषयक_परिप्रेक्ष्य_में_अंतरराष्ट्रीय_मामलों_के_ज्ञान_और_समझ_को_आगे_बढ़ाने_में_अग्रणी_योगदान_दिया_है।_संस्थान_"क्षेत्र_अध्ययन"_को_बढ़ावा_देने_और_विश्व_के_विभिन्न_देशों_और_क्षेत्रों_में_विशेषज्ञता_विकसित_करने_वाला_देश_का_पहला_संस्थान_भी_है।_इसे_उच्च_शिक्षा_केंद्र_के_रूप_में_अंतरराष्ट्रीय_ख्याति_भी_प्राप्त_हुई_है।_

स्वतंत्रता_के_तुरंत_बाद_के_वर्षों_में_पहली_बार_इस_प्रकार_की_संस्था_की_आवश्यकता_महसूस_की_गई_थी।_भारतीय_वैश्विक_परिषद,_जो_उस_समय_विदेशी_मामलों_से_संबंधित_देश_की_एकमात्र_संस्था_थी,_ने_यह_महसूस_किया_कि_भारत_में_अंतरराष्ट्रीय_मामलों_के_अध्ययन_को_प्रभावी_ढंग_से_बढ़ावा_देने_के_लिए_आर्थिक,_सामाजिक_और_राजनीतिक_क्षेत्र_में_वर्तमान_वैश्विक_विकास_की_व्याख्या_करने_में_युवा_पुरुषों_और_महिलाओं_को_प्रशिक्षित_करना_महत्वपूर्ण_है।_पंडित_हृदयनाथ_कुंजरू_की_अध्यक्षता_वाली_समिति_की_सिफारिशों_के_अनुसार_अक्तूबर_1955_में_इंडियन_स्कूल_ऑफ_इंटरनेशनल_स्टडीज_की_स्थापना_हुई_और_डॉ_ए._अप्पादुरई_संस्थान_के_पहले_निदेशक_नियुक्त_हुए।

प्रारंभ_में,_यह_संस्थान_दिल्ली_विश्वविद्यालय_से_संबद्ध_था।_सितंबर_1961_से_लेकर_जून_1970_में_जवाहरलाल_नेहरू_विश्वविद्यालय_में_विलय_किए_जाने_तक,_यह_एक_मानित_विश्वविद्यालय_के_रूप_में_कार्य_करता_था।_विलय_के_बाद,_"इंडियन"_उपसर्ग_को_स्कूल_के_नाम_से_हटा_दिया_गया_और_यह_जवाहरलाल_नेहरू_विश्वविद्यालय_का_स्कूल_ऑफ_इंटरनेशनल_स्टडीज_बन_गया।_

काफी_समय_तक_संस्थान_का_शैक्षिक_पाठ्यक्रम_अनन्य_रूप_से_अनुसंधान_केंद्रित_था_और_यहाँ_से_केवल_‘पीएचडी’_डिग्री_प्रदान_की_जाती_थी।_संस्थान_के_जवाहरलाल_नेहरू_विश्वविद्यालय_का_हिस्सा_बनने_के_तुरंत_बाद_वर्ष_1971-72_में_एमफिल_पाठ्यक्रम_की_शुरुआत_की_गई।_इसके_बाद,_अगले_शैक्षिक_वर्ष_1973-74_में,_संस्थान_ने_2_वर्ष_का_एम.ए._(राजनीति:_अंतरराष्ट्रीय_अध्ययन)_पाठ्यक्रम_प्रारंभ_किया।_काफी_बाद_में_1995-96_में_सेंटर_फॉर_स्टडीज_इन_डिप्लोमेसी,_इंटरनेशनल_लॉ_एंड_इकोनॉमिक्स_के_अर्थशास्त्र_प्रभाग_द्वारा_अर्थशास्त्र_में_नवीन_और_अनोखा_एम.ए._पाठ्यक्रम_(विश्व_अर्थव्यवस्था_में_विशेषज्ञता_के_साथ)_शुरू_किया_गया।_

इन_सभी_पाठ्यक्रमों_ने_देश_और_विदेश_के_युवा_छात्रों_का_ध्यान_आकर्षित_किया_है।_प्रतिवर्ष_प्रवेश_प्रक्रिया_अत्यधिक_प्रतिस्पर्धी_होती_जा_रही_है।_उदाहरण_के_लिए,_2001_में_एम.ए._(राजनीति)_पाठ्यक्रम_की_69_सीटों_के_लिए_1416_उम्मीदवार_राष्ट्रव्यापी_लिखित_परीक्षा_में_शामिल_हुए।_एम.ए._(अर्थशास्त्र)_पाठ्यक्रम_के_लिए_वर्ष_2001_में_20_सीटों_के_लिए_प्रतिस्पर्धा_करने_के_लिए_748_उम्मीदवारों_ने_आवेदन_किया_था।_इसी_तरह,_उसी_वर्ष_कुल_901_आवेदकों_ने_स्कूल_में_अध्ययन_के_सभी_उन्नीस_कार्यक्रमों_में_139_एमफिल/पीएचडी_सीटों_के_लिए_प्रतिस्पर्धा_की।_

बड़ी_संख्या_में_एम.फिल/पीएचडी_छात्र_यूजीसी_ अध्येतावृत्तियों_के_लिए_लिखित_परीक्षा_में_उत्तीर्ण_होते_हैं।_इसके_अलावा,_लगभग_प्रत्येक_राज्य_सरकार_ने_अपने_राज्य_में_अधिवास_स्थिति_के_मानदंडों_को_पूरा_करने_वाले_छात्रों_को_प्रदान_करने_के_लिए_फेलोशिप_(कुछ_मामलों_में_एक_से_अधिक)_शुरू_की_हैं।_उल्लेखनीय_है_कि_संस्थान_के_आउटपुट_के_अनुसार_जनवरी_2002_को_527_शोधार्थियों_को_पीएचडी_और_1734_विद्वानों_को_एम.फिल_की_उपाधि_प्रदान_की_गई।

वर्तमान_में,_स्कूल_में_75_संकाय_सदस्य_हैं,_जिनमें_40_प्रोफेसर,_27_एसोसिएट_प्रोफेसर_और_7_सहायक_प्रोफेसर_शामिल_हैं।_हमारे_पास_स्कूल_में_5_इमेरिटस_प्रोफेसर_और_प्रतिष्ठित_विशेषज्ञ_भी_हैं।_इसके_अलावा,_3_अनुसंधान_अधिकारी/प्रलेखन_अधिकारी_हैं।

हाल_के_वर्षों_में,_स्कूल_में_कई_पीठ_(चेयर)_शुरू_की_गई_हैं।_इनमें_अप्पादुरई_पीठ,_नेल्सन_मंडेला_पीठ,_भारतीय_स्टेट_बैंक_पीठ_और_पर्यावरण_कानून_और_अंतरिक्ष_कानून_की_पीठ_आदि_हैं।_संस्थान_के_संकाय_सदस्यों_ने_न_केवल_अपने_शिक्षण_और_शोध-पर्यवेक्षण_के_माध्यम_से_बल्कि_उच्चतम_अंतरराष्ट्रीय_ख्याति_की_पुस्तकों_और_जर्नल_लेखों_का_प्रकाशन_करके_भी_अंतरराष्ट्रीय_अध्ययन_में_ज्ञान_की_उन्नति_और_प्रसार_में_भी_योगदान_दिया_है।

संस्थान_के_शिक्षकों_को_विभिन्न_सरकारी_और_गैर-सरकारी_संगठनों_में_उनकी_विषय-_विशेषज्ञता_के_लिए_सलाहकार_के_रूप_में_भी_आमंत्रित_किया_जाता_है_और_वे_अंतरराष्ट्रीय_मामलों_से_संबंधित_विषयों_पर_रेडियो_चर्चा_और_टेलीविजन_कार्यक्रमों_में_भाग_लेते_रहते_हैं।_स्कूल_समय-समय_पर_क्षेत्र_अध्ययन_के_महत्वपूर्ण_पहलुओं,_अंतर-देशीय_संबंधों_और_अकादमिक_अनुशासन_के_रूप_में_अंतरराष्ट्रीय_संबंधों_के_अध्ययन_से_संबंधित_विषयों_पर_राष्ट्रीय_और_अंतरराष्ट्रीय_संगोष्ठियों_का_आयोजन_करता_रहता_है।

यह_संस्थान_प्रत्येक_वर्ष_समसामयिक_अंतरराष्ट्रीय_संबंधों_से_संबंधित_विषयों_पर_श्रृंखलाबद्ध_व्याख्यानमाला_भी_आयोजित_करता_है।_फरवरी_1989_में_विद्या-परिषद_के_एक_निर्णय_के_अनुसार,_इन_व्याख्यानों_को_अब_"अंतरराष्ट्रीय_संबंधों_पर_हृदयनाथ_कुंजरू_स्मारक_(विस्तार)_व्याख्यान"_के_रूप_में_जाना_जाता_है।_वर्ष_2000_में_इस_व्याख्यानमाला_का_विषय_अंतरराष्ट्रीय_संबंधों_में_क्षेत्रीय_गतिशीलता_था।

संस्थान_एशिया_पब्लिशिंग_हाउस,_बॉम्बे_द्वारा_वित्तपोषित_अक्षय-निधि_के_तहत,_महान_कवयित्री_और_देशभक्त_सरोजिनी_नायडू_की_स्मृति_में_व्याख्यान_आयोजित_करता_है_और_किसी_प्रतिष्ठित_विद्वान_या_राजनीतिज्ञ_को_स्मृति_व्याख्यान_देने_के_लिए_आमंत्रित_करता_है।_भारत_सरकार_के_विदेश_मंत्रालय_के_अनुरोध_पर,_संस्थान_ने_दो_दशकों_से_भी_अधिक_समय_तक_भारतीय_विदेश_सेवा_के_परिवीक्षाधीन_अधिकारियों_के_प्रत्येक_बैच_के_लिए_तीन-चार_महीने_की_अवधि_का_प्रशिक्षण_पाठ्यक्रम_आयोजित_किया_है_और_उन्हें_उनके_राजनयिक_करियर_के_लिए_आवश्यक_अभिविन्यास_दिया।

संस्थान_एक_त्रैमासिक_पत्रिका_‘इंटरनेशनल_स्टडीज’_प्रकाशित_करता_है।_जुलाई_1959_में_अपनी_शुरूआत_से_पत्रिका_ने_इस_क्षेत्र_में_अग्रणी_भारतीय_अकादमिक_पत्रिका_के_रूप_में_अंतरराष्ट्रीय_स्तर_का_दर्जा_हासिल_किया_है।_पत्रिका_में_अंतरराष्ट्रीय_संबंधों_और_क्षेत्र_अध्ययन_के_व्यापक_क्षेत्र_में_समकालीन_प्रासंगिकता_के_सिद्धांत_की_समस्याओं_सहित_मुद्दों_और_समस्याओं_विषयक_मूल_शोध_लेख_प्रकाशित_होते_हैं।_संदर्भित_शोध-पत्रिका_(रेफर्ड_जर्नल)_होने_के_नाते,_इसे_न_केवल_स्थान_के_संकाय_सदस्यों_और_अन्य_भारतीय_विश्वविद्यालयों/शोध_संस्थाओं_के_सदस्यों_से_बल्कि_दुनिया_भर_के_विद्वानों_से_भी_सहयोग_प्राप्त_होता_है।

अध्ययन_पाठ्यक्रम

संस्थान_निम्नलिखित_अध्ययन_पाठ्यक्रमों_में_एम.फिल./पीएच.डी_प्रदान_करता_हैः-

अमेरिकी_अध्ययन लैटिन_अमेरिकी_अध्ययन पश्चिम_यूरोपीय_अध्ययन कैनेडियन_स्टडीज राजनयिक_अध्ययन अंतरराष्ट्रीय_कानूनी_अध्ययन अंतरराष्ट्रीय_व्यापार_और_विकास चीनी_अध्ययन जापानी_और_कोरियाई_अध्ययन अंतरराष्ट्रीय_राजनीति अंतरराष्ट्रीय_संगठन निरस्त्रीकरण_अध्ययन राजनीतिक_भूगोल रूसी_और_पूर्वी_यूरोपीय_अध्ययन दक्षिण_एशियाई_अध्ययन दक्षिण_पूर्व_एशियाई_और_दक्षिण_पश्चिम_प्रशांत_अध्ययन मध्य_एशियाई_अध्ययन पश्चिम_एशियाई_और_उत्तर_अफ्रीकी_अध्ययन अफ्रीकी_अध्ययन   

अलग-अलग_केंद्रों_के_निम्नलिखित_प्रोफाइल_में_इन_एम.फिल./पीएच.डी_पाठ्यक्रमों_का_विस्तृत_विवरण_दिया_गया_हैः-

एमए_राजनीति_(अंतरराष्ट्रीय_अध्ययन)

अंतरराष्ट्रीय_अध्ययन_में_विशेषज्ञता_के_साथ_एमए,_राजनीति_विज्ञान_पाठ्यक्रम_की_अत्यधिक_मांग_को_पूरा_करने_के_लिए_शैक्षिक_वर्ष_1973-74_में_संस्थान_में_एमए_राजनीति_विज्ञान_(अंतरराष्ट्रीय_अध्ययन)_पाठ्यक्रम_शुरू_किया_गया।_राजनीति_विज्ञान_में_मुख्य_पाठ्यक्रमों_के_अलावा,_यह_पाठ्यक्रम_अंतरराष्ट्रीय_अध्ययन_के_प्रमुख_अनुशासनात्मक_क्षेत्रों_के_साथ-साथ_विषय_और_क्षेत्र_आधारित_पाठ्यक्रमों_की_एक_विस्तृत_श्रृंखला_भी_प्रदान_करता_है।_यह_पाठ्यक्रम_69_सीट_की_वर्तमान_प्रवेश_क्षमता_के_साथ_विश्वविद्यालय_के_सबसे_लोकप्रिय_और_सबसे_बड़े_स्नातकोत्तर_पाठ्यक्रमों_में_से_एक_है।

एमए_अर्थशास्त्र_(विश्व_अर्थव्यवस्था_पर_विशेषज्ञता_के_साथ)

इसे_अंतरराष्ट्रीय_व्यापार_एवं_विकास_केन्द्र_(सीआईटीडी)_द्वारा_संचालित_किया_जाता_है।

यह_भी_देखें:

मैट्रिक्स:_संस्थान_के_विद्वानों_द्वारा_प्रकाशित_अंतरराष्ट्रीय_संबंधों_का_ई-जर्नल।